RURAL VIEWS| Ang manok, ang Martial Law, ug si Poldo

NATAWO ako niadtong tuig 1972; duha ka bulan, napulo ug lima ka adlaw human gi-deklara ni Marcos ang martial law.

Ang akong namat-an buot mao ang pagkanta sa “Bagong Lipunan” matag buntag, usa magsugod ang among klase.

Didto sa among tunghaan, adunay gitawag og “Bagong Lipunan Building.” Nindot ang maong building nga gigahin alang sa mga Grade III ug Grade IV. Kami nga mga Grade One, didto sa “Marcos-type school building.”

Balik-balik ang among pagkanta sa “Bagong Lipunan,” ilabina kung sugoon mi sa among maestra nga mag-program. Kasagaran, ako kunohay ang announcer.

Morag gikapoy man gud si Ma’am. Anang buntag, nag-abot mi sa sapa. Daghan kaayo siya’g gilabhan. Dili nagatabang ang iyang bana nga palahubog sa mga gimbuhaton sa balay. Wala pa gidungog kaniadto ang “gender sensivitiy,” ilabina sa bukid.

Hinuon, nikalma na og diyutay ang pagka-palahubog ug pagka-abusado sa bana ni Ma’am. Gipasidan-an na daw sa mga rebeldeng NPA, kun New People’s Army.

Didto sa among baryo, delikado ang mapasidan-an sa mga NPA. “Third warning” lang kutob.

Wala koy hibangkaagan kaniadto kung nganong adunay mga rebelde. Dili lalom ang akong pagsabot sa maong suliran. Apan aduna koy nadungog nga tungod kuno sa abuso sa military ubos sa Martial Law.

Si Nong Bosyo, diretsong gipusil sa mga CHDF (paramilitary group). Nagapasaka man gud daw sa iyang balay og mga subersibo. Hugot nga gipanghimakak sa iyang asawa nga si Nang Teria ang maong pasangil. Apan wa na siyay nahimo, patay na ang iyang bana.

Dihay higayon nga si Boy Itom, kalit nga nigawas sa classroom. Pahibaluon daw niya ang grupo sa iyang mga igsoon nga mangandam kay adunay niabot nga dakong hut-ong sa militar.

Makulbaan dayon ko kung makakita’g naka-fatigue. Isog man gud kaayo sila. Magpaluto og manok kang Mama. Unya pagkahuman og kaon, magdala pa gyud og buhing mga manok. Mangutana kunohay kung pila ang balor. Kung mu-presyo ang tagbalay, dayon og ing-gansa sa armas ug dala siga sa mata. Ingon niana ka-abusado!

Walay laing mahimo ang tagbalay kung dili muingon, “Sa inyo na lang na, Sir. Gasa namo sa inyo.” Apan sa tinuod lang, sakit kaayong palandungon!

“Salamat kaayo!” tubag pud ang mga mangtas.

Mahinumdoman nako ang pasidaan sa akong amahan. “Ayaw lagi pagsabod og pagkaon sa manok kung naay mga military!”

Pagsabod nimo og pagkaon sa manok sama sa linubo nga mais o sapal sa lube, magtapok dayon sila. Makita kung unsa ka daghan ang binuhi; mas daghan pud ang pangayuon.

Pinangga kaayo nako ang akong mga manok. Magsakit gyud ang akong dughan kung maihaw sila alang sa military. Magbitbit pa gyud ang uban. Kabaga’g nawong!

Sige intawon ko og kakurat. Mukalit man gud og butho ang mga naka-uniporme sa likod sa balay gikan sa kapehan. Usisahon dayon ang tanang lawak sa among pinuy-anan. Morag ilang balay.

Mga duha na ka tuig nga “lifted” ang martial law sa dihang naa na mi sa katapusang ang-ang sa elementarya.

Maayo na daw ang pamatasan nga gipakita sa mga Marines. Namalik na sa sabakan sa gobyerno ang ubang mga rebelde. Apan padayon pa gihapon ang uban sa ilang pakigbisog.

Si Poldo, duha na sa iyang mga igsoon ang “nisaka” sa bukid.

Su-od nakong higala si Poldo. Mas maguwang siya nako og mga napulo ka tuig. Sige man intawon siyag undang. Lisod kaayo ang ilang kahimtang, ug kinahanglan niyang mutabang sa uma.

“Asa man ka mag high school?” ako siyang gipangutana.

Lawom ang iyang pag-panghupaw. “Dili na ko makatungha. Walay ikagasto ang akong mga ginikanan. Lisod na kaayo ang among kahimtang,” matud ni Poldo.

“Unya, unsa ang imong buhaton?” padayon nakong gipangutana.

“Muapas na lang ko sa akong duha ka igsoon,” nitubag siya, disedido kaayo ang iyang pagkasulti.

Hapit na duha ka dekada gikan sa akong pagbiya sa among baryo aron mupadayon sa pagtungha. Wala na ko nakabalita mahitungod kang Poldo.

Natanggal na si Marcos sa puwesto, ug gani patay na.

Nilampos na ko sa kolehiyo ug nakakaplag og trabaho. Apan sama sa kadaghanan, padayon nga naningkamot sa pagsagubang sa kalisod. Wala pa koy nakit-ang pag-uswag gikan sa “Bag-ong Katilingban” ngadto sa giingong “Lig-ong Republika.” Daghan pa kaayo ang angay buhaton aron makab-ot ang ti-unay nga kalambuan.

Sa mga panahon nga ako maghinuktok ug maghunahuna sa panahon sa akong pagkabata, ilabina sa panahon sa martial law, akong mahinumduman ang mga tuig sa akong pagtungha sa elementarya.

Kung mahisgutan ang martial law, duha ang musantok dayon sa akong hunahuna: ang akong mga manok ug si Poldo.

Tinuod, dili kaayo lalom ang akong pagsabot sa hisgutanang martial law. Nasayod ko nga dili lang mga manok ang naihaw. Ug daghan pang mga Poldo ang nahanaw.

Note:

This article was first published in 2002 in “Turning Rage into Courage, Mindanao Under Martial Law” Volume 1, a book published by the Mindanao News and Information Cooperative Center (MNICC). The writer then was a freshman student of the Ateneo de Davao University – College of Law and the Chief of Staff of Davao City Councilor Leonardo Placido Ramos Avila III. He graduated in 2006, passed the bar examinations given in the same year and became a senior partner of the The Law Firm of Largo Balucos & Tumanda. Subsequently, he went on a “leave of absence” from litigation. Recently, he went back into the private practice of law as a trial lawyer and now holds office in his hometown in Calinan, Davao City. He was also appointed as Special Assistant to the President of the Integrated Bar of the Philippines (IBP) – Davao City Chapter.

Posted in Opinion